Фармацевтическая химия, дизайн лекарств Рудольф Акопян

Ռուդոլֆ Հակոբյան

Դեղերի ATC դասակարգումը

АТХ (ATC) классификация лекарств

ATC դասակարգումը: Դեղերի դասակարգման համար գործում են 2 սկզբունք՝ ըստ քիմիական կառուցվածքի և դեղաբանական ազդեցության, որոնք ունեն և՛ թերություններ, և՛ առավելություններ: Առաջին դեպքում միևնույն քիմ. դասում կարող են ընդգրկվել տարբեր դեղաբանական հատկություններով միացություններ, սակայն այս դեպքում կարելի է մշակել ստացման և վերլուծման ընդհանուր եղանակներ, ուսումնասիրել մոլեկուլների կառուցվածքի և ակտիվության միջև կապը, ինչը ժամանակակից դեղքիմիայի հիմնահարցերից է: Երկրորդ դեպքում միևնույն դեղաբանական խմբին պատկանող դեղանյութերը կարող են ունենալ տարբեր քիմ. կառուցվածքներ, սակայն այս դեպքում կարելի է այդ կառուցվածքներում գտնել այն “ակտիվ կենտրոնը” (հատվածը), որով պայմանավորված է տվյալ ակտիվությունը: Այս հարցի լուծումը հնարավորություն է տալիս նոր դեղանյութերի “կառուցման առաջին փուլը (մտահղացում)  հագեցնել նոր քիմիական կառուցվածքներով: Մորֆինի (կամ ներհակորդների) կառուցվածքային տարրերից մեկը (ընդգծվածը) կարելի է գտնել բազմաթիվ բնական կամ սինթետիկ ցավազրկողների (պենտազոցին, նալբուֆին, բուտորֆանոլ, պրոմեդոլ...) մոլեկուլներում:

Դեղերի իրացման հետազոտությունները սկիզբ դրեցին դեղերի դասակարգման նոր միջազգային համակարգի (Օսլո, 1993), որը հայտնի է ATC (Anatomical Therapeutic Chemical, ռուսերեն՝ ATX) անունով և ներառում է դեղի ազդման թիրախը (A), ազդման տեսակը (T), քիմ. կառուցվածքը (C): Դեղի կոդի հետ նշվում է նաև ներմուծվող դեղի օրեկան սահմանված բուժիչ դեղաչափը` Defined Daily Doses – DDD [N-nasal (քթի մեջ), O-oral (բերանի խոռոչով), P-parenteral (ներարկում), R-rectal (ուղիղ աղիքային), V-vaginal (հեշտոցային)...]:

Յուրաքանչյուր դեղի համար ATC կոդը ունի 7 նիշ, որոնցից 1-ը, 4-ը, 5-ը տառային են: Առաջին տառը և անատոմիական օրգանների ու համակարգերի անվանումների առաջին տառերը հնարավորին չափով համաձայնեցված են լատինական այբուբենի հետ և ցույց են տալիս դեղի ազդման անատոմիական օրգանը կամ համակարգը (տես աղյ. 1): Հաջորդ թվերը ցույց են տալիս ընդհանուր դեղաբանական դասը, դեղի անմիջական ազդեցությունը, քիմ. դասը, որոշակի քիմիական միացությունը (տես աղյ. 2): Օրինակ՝ N - ներվային համակարգ, N01 – անզգայացնողներ, N01A - ընդհանուր անզգայացնողներ, N01A A - եթերներ, N01A A01 – դիէթիլեթեր, կամ N01B – տեղային անզգայացնողներ, N01B A – ամինաբենզոյական թթվի էսթերներ, N01B A02 – նովոկային:  Միևնույն ակտիվ նյութ պարունակող դեղը կարող է ունենալ մի քանի կոդ՝ կախված մի քանի ակտիվության ցուցաբերումից, դեղաչափերից, դեղաձևերից, հարակից այլ ակտիվ նյութերի հետ զուգակցումներից: Օրինակ հայտնի է, որ ացետիլսալիցիլաթթուն (ասպիրին) ազդում է աղեստամոքսային համակարգի վրա (A01A D05), հակաագրեգանտային միջոց է (B01A C06), ցուցաբերում է հակաբորբոքային, ջերմիջեցնող և ցավազրկող ազդեցություն (N02B A01), կարող է զուգակցված լինել անալգինի... (առանց հոգեմետների՝ N02B B52), կորտիկոստերոիդների (M01B A03), հակաագրեգանտների (B01A C30), արյան մակարդման առանցքային ֆերմենտի՝ տրոմբինի ինհիբիտորների, բացի հեպարինից (B01A C...), հոգեմետների (N02B A71) հետ և առանց հոգեմետների (N02B A51)...: Լևոմիցետինի (Chloramphenicol) կոդերն են՝ D10A F03, G01A A05, J01B A01, S01A A01: Բոլոր դեղերին ուղեկցող փաստաթղթերում պարտադիր նշվում են  ATC կոդերը:

Աղյ. 1.

Կոդ   Թիրախ օրգանը, համակարգը                           Contents

A Աղեստամոքսային ուղի, մետաբոլիզմ Alimentary tract and metabolism

B Արյուն, արյունաստեղծ համակարգ        Blood and blood forming organs

C Սրտ-անոթային համակարգ                Cardiovascular system

D Մաշկ                                                Dermatologicals

G Միզատար ուղիներ, սեռական հորմ.        Genito-urinary system, sex hormones

H Հորմոնային պատր., բացի սեռական հորմոններից և ինսուլինից Syst. hormonal prepar., excl. sex horm., insulins                                                                                                                                                        

J Հակավարակային միջոցներ                Antiinfectives for systemic use

L Հակաուռուցքայիններ, իմունամոդուլ. Antineoplastic, immunomodulating agents

M Ոսկրա-մկանային համակարգ                Musculo-skeletal system

N Ներվային համակարգ                        Nervous system

P Հակապարազիտային, միջատասպան Antiparasitic products, insecticides, repel.

R Շնչառական համակարգ                        Respiratory system

S Զգայական օրգաններ                        Sensory organs

V Այլ                                                        Various

Աղյ. 2.

Կոդ                     A                                                        A

A01A Ստոմատոլոգիական միջոցներ                                Stomatological preparations

A01A A Կարիեսը (ոսկրափուտ, խոշակ) կանխարգելողներ Caries prophylactic agents

                                                                             01 – sodium fluoride, 1,1 գ O

                                                                             02–Sod. monofluorophosphate...

A01A B Հակավարակային տեղային օրալ միջոցներ        Antiinfectives for local oral treat.

                                                                             02– Hydrogen peroxide, 60մգ Օ

                                                                             03 – Chlorhexidine, 30մգ Օ,...

A01A C Կորտիկոստերոիդներ (տեղային օրալ)                Corticosteroids for local oral treat.

                                                                             01 – Triamcinolone,

                                                                             02 – Dexamethazone...

A01A D Այլ տեղային օրալ բուժամիջոցներ                        Other agents for local oral treat.

                                                                             01 – Epinephrine,

                                                                             05 – Acetylsalicylic acid...

A02 Հակաթթվայիններ, ստամոքսիխոցի, փորափքանքի բուժման միջոցներ) Antacids (peptic ulcer and flatulence

A02A Հակաթթվային միջոցներ                                        Antacids

A02A A Mg-ի միացություններ                                        Magnesium compounds

                                                                             01 – MgCO3,

                                                                             04 – Mg(OH)2, 3 գ O, ...

A02A B Al-ի միացություններ                                        Aluminium compounds

                                                                             07 – Aluminium glycinate...

A02A C Ca-ի միացություններ                                        Calcium compounds

                                                                             01 – Calcium carbonate...

A02A D Al, Mg, Ca-ի զուգակցումներ                                Combinations (Al, Mg, Ca comp.)

A02A F Հակաթթվայիններ, փորափքանքի  (մետեորիզմ) բուժամիջոցներ Antacids with antiflatulents

A02A G Հակաթթվային և հակասպազմային                        Antacids with antispasmodics

A02A H Հակաթթվայիններ NaHCO3-ի հետ                        Antacids with sodium bicarbonate

A02A X Հակաթթվայինների զուգակցումներ                        Antacids, other combinations

A02B Ստամոքսի խոցի բուժամիջոցներ                        Drugs for treatment of peptic ulcer

A02B A H2- հիստամինային ընկալիչների պաշարիչներ   H2 – receptor antagonists

                                                                             01 – Cimetidine, 0,8 գ Օ, P,

                                                                             02 – Ranitidine, 0,3 գ Օ, P,...

ATC համակարգում գործում են հետևյալ սկզբունքները՝

 դեղանյութի (substantia) ներառումը համակարգում չի երաշխավորում դրա կիրառումը,

 համակարգը արդյունավետության մարկետինգի միջոց չէ,

 կիրառումից հանված դեղերի կոդերը նորերի համար չեն օգտագործվում,

 կոդերի փոփոխությունները նվազագույնն է և հիմնավորված,

 միևնույն կոդով մեկից ավելի դեղեր չեն լինում:

cover art: golden words, red background

Քիմիայի և դեղագիտության համառոտ հանրագիտարան

Հանրագիտարանը ներառում է ընդարձակ տեղեկություններ քիմիայում և դեղագիտությունում կարևոր նշանակություն ունեցող նյութերի, երևույթների, հասկացությունների վերաբերյալ, ինչն անհրաժեշտ է այդ և բժշկության, կենսաբանության, գյուղատնտեսության... բնագավառների գիտաշխատողների, ուսանողների, ավագ դպրոցի ուսցիչների, սովորողների համար:
Հրատարակչություն՝ Եվրոպրինտ
Հրատարակված է՝ 04.04.2016
Հրատարակություն՝ 1
ISBN՝ 978-9939-0-1720-4
Հասանելի է կոշտ կազմով